Elm və din bir-biri ilə uyğundurmu? (Dennet və Plantinqa debatı)

Bu məqalənin məzmunu, Alvin Plantinqa və Denyel Dennetin 2009-cu ildə Çikaqoda Amerika Fəlsəfə Cəmiyyətində keçirdikləri “Elm və din uyğundurmu?” (“Are Science and Religion Compatible?”) adlı qarşılıqlı debatlarından çıxış edilərək nəşr olunan “Science and Religion: Are They Compatible?” (New York: Oxford University Press, 2011) adlı kitaba əsaslanır. Bu məqalə “Intercollegiate Review” jurnalının 2012-ci ilin yaz sayında “Cənnətdə qurulmuş bir evlilik? Denyel C. Dennet və Alvin Plantinqa tərəfindən yazılmış “Science and Religion: Are They Compatible?” kitabının icmalı” başlığı ilə dərc olunmuşdur.

Plantinqa ilk hissə olan “Elm və din: Əsl ziddiyyət haradadır?” bölməsində problemin çərçivəsini teist dinə, xüsusilə xristian inancına endirir. O, naturalist ateizmin müasir elm ilə uyğunlaşmayan “yalançı din” (psevdo-din) olduğunu iddia edir. Plantinqaya görə yəhudi-xristian Tanrı anlayışı həyatın yaranmasını və inkişafını yönləndirən bir yaradıcıdan bəhs edir. Bu, qədim dünya, ortaq bir genetik əcdaddan törəyən və dəyişərək inkişaf edən həyat formaları ilə bağlı təkamül nəzəriyyəsi ilə uyğundur. O, təkamülün yönləndirilmədiyini, məqsədsiz olduğunu və tamamilə təsadüf məsələsi kimi təqdim edən naturalist izahlara etiraz edir. Plantinqaya görə təkamülün “elmi” sayılması üçün onun mahiyyətcə ateist olması lazım olduğu iddiası elmin daxili bir elementi deyil, metafizik bir qərəzdir.

Plantinqa şər problemi ilə bağlı ən məşhur fəlsəfi etirazı da müzakirə edir. Alfred Lord Tennisonun “təbiət diş və caynaq içində qırmızıdır” təsviri ilə ifadə olunan bu problem insan və heyvanların əzabını sorğulayır: “Əgər yaxşı və qüdrətli bir Tanrı varsa, niyə bu qədər qəddar bir dünya yaradıb?” Plantinqa burada bir neçə teodise təqdim edir: Avqustinin “O Felix Culpa!”, Leybnitsin “Mümkün olan ən yaxşı dünya” və azad iradə arqumenti.

Alvin Plantinqa

Plantinqaya görə ateist materializm Okkam ülgücü ilə teizmə qalib gələ bilmir. Çünki dizayn, intuisiya və dini təcrübə Tanrının varlığına işarə edir. Naturalist-materialist baxış isə bütün reallığı maddə ilə izah etməyə çalışsa da, düşüncənin və inancın etibarlılığını izah etməkdə çətinlik çəkir və riyaziyyat kimi qeyri-maddi həqiqətləri də izah edə bilmir.

Bu nöqtədə Dennet təəccüblü şəkildə üç məsələdə Plantinqa ilə razılaşır:

1. Müasir təkamül nəzəriyyəsi teizmlə uyğundur;
2. Təkamül mutasiyaların mütləq təsadüfi olmasını tələb etmir;
3. Təkamül ilahi dizaynı avtomatik olaraq rədd etmir.

Lakin o, Riçard Dokinz kimi bəzi fikirlərə əsaslanaraq, dünyadakı həyatın səbəbi kimi Tanrı qədər “Supermen” və ya başqa varlıqların da nəzəri olaraq mümkün olduğunu irəli sürür.

Daha sonra Dennet Plantinqanın fikirlərini təhlükəli və gülünc adlandırır. O, Plantinqanın arqumentlərini “yanlış adamı ittiham edən izahlar” kimi təsvir edir. Dennetə görə naturalizm elmi və hüquqi araşdırmalarda gizli şəkildə qəbul edilir. O, həmçinin Maykl Behe və ağıllı dizayn nəzəriyyəsini tənqid edir və bu yanaşmaları elmi baxımdan ciddi saymır.

Plantinqa isə cavabında Tanrının təkamülü yönləndirməsinin Supermenin həyatın mənbəyi olması qədər absurd olub-olmadığını soruşur. O, ateizmi solipsizmə bənzədir, çünki hər ikisi geniş qəbul edilmiş varlıqları (Tanrı və ya digər insanlar) rədd edir. Plantinqa bildirir ki, ateizm və solipsizm insanların əksəriyyətinin qəbul etdiyi əsas inancları inkar etdiyi üçün rasional baxımdan zəif mövqedədir.

O, həmçinin “Supermen” analogiyası ilə Dennetin fikirlərini tənqid edir: əgər Supermeni Tanrıya bənzər xüsusiyyətlərlə dəyişsək, bu artıq Supermen deyil, Tanrının özüdür.

Denyel Dennet

Plantinqa Dennetlə razılaşır ki, təkamül idrak qabiliyyətlərinin etibarlılığını müəyyən dərəcədə izah edir, lakin naturalizm çərçivəsində insan ağlının niyə etibarlı olduğunu izah etmək çətindir.

Sonda Plantinqa bildirir ki, elm və dinin zidd olduğu düşüncəsi hər ikisinə zərər verir: dinə qarşı inam azalır və elmə də ictimai dəstək zəifləyir. Dennet isə yenidən “Supermen” misalını təkrarlayaraq Tanrı izahının xüsusi üstünlüyü olmadığını deyir.

Məqalə belə nəticəyə gəlir ki, əgər Dennet haqlıdırsa, elm və din arasında tam ayrılıq qaçılmazdır. Əgər Plantinqa haqlıdırsa, elm və teizm bir-biri ilə uyğun və hətta harmonik şəkildə mövcud ola bilər.

Xatırladaq ki, Alvin Plantinqa və Denyel Dennet arasında baş tutan debat Azərbaycan dilində də tərcümə edilmiş və nəşriyyatımız tərəfindən nəşr edilmişdir. "Nəşrlərimiz" bölməsindən daha geniş baxa bilərsiniz